Latarnia morska na Faros, znana też jako latarnia aleksandryjska, powstała około 279 roku p.n.e. na wyspie Faros i była jednym z siedmiu cudów świata starożytnego. Służyła żeglarzom jako punkt orientacyjny, a jej blask dostrzegano nawet z 55 kilometrów. W artykule opisujemy jej dzieje, wygląd i mniej znane ciekawostki.
Kto i kiedy wzniósł latarnię na Faros?
Aleksandria, położona w delcie Nilu nad Morzem Śródziemnym, została założona w 332 roku p.n.e. przez Aleksandra III Macedońskiego. Miasto szybko stało się największym portem Egiptu i ważnym ośrodkiem świata hellenistycznego. To u wejścia do portu, na przybrzeżnej wysepce Faros, zlokalizowano monumentalną budowlę.
Wyspę Faros łączyła ze stałym lądem grobla Heptastadion o długości półtora kilometra. Obecnie dawne połączenie przekształciło się w szeroki na 1,5 km półwysep, ponieważ osadzający się przez wieki piasek stopniowo poszerzał ten fragment lądu.
Budowę zlecił Ptolemeusz I, władca Egiptu z dynastii Lagidów, panujący w latach 323–283 p.n.e. Prace trwały około 14–20 lat, a uroczyste oddanie obiektu do użytku nastąpiło w 279 roku p.n.e., już za rządów jego syna Ptolemeusza II. Koszt całej inwestycji zamknął się w olbrzymiej sumie 800 talentów.
Za projekt odpowiadał Sostratos z Knidos, grecki architekt i konstruktor. Jego dbałość o własną sławę zapisała się w anegdocie: na wierzchniej warstwie tynku umieszczono pochwałę fundatora, lecz pod spodem wyryto nazwisko projektanta. Po latach tynk odpadł i odsłonił inskrypcję, która przetrwała w przekazach.
Sostratos, syn Deksifanesa z Knidos, poświęcił tę budowlę bogom ocalenia, w imieniu wszystkich tych, którzy żeglują po morzach.
Jak wyglądała aleksandryjska latarnia?
Mimo sławy, jaką budowla cieszyła się w starożytności, jej dokładny wygląd pozostaje niepewny. Współczesne rekonstrukcje opierają się głównie na opisach Strabona, Lukiana i Pliniusza oraz na uproszczonym wizerunku z monety Ptolemeusza II.
Konstrukcja i wymiary
Podstawa obiektu miała plan kwadratu o boku 180 metrów. Wyżej wznosiły się kolejne kondygnacje: czworokątna, następnie prawdopodobnie ośmiokątna, a najwyższa okrągła. Całość wieńczyła otwarta sala kolumnowa, w której nocą rozpalano ognisko. Na szczycie znajdował się posąg Posejdona o wysokości około 7 metrów.
Józef Flawiusz podawał, że latarnia mierzyła 180 metrów. Współcześni badacze częściej przyjmują wysokość 115–120 metrów, co i tak czyniło ją jedną z najwyższych budowli ówczesnego świata.
| Parametr | Wartość | Uwagi |
| Rok ukończenia | 279 p.n.e. | za Ptolemeusza II |
| Wysokość | 115–120 m | wg części badaczy; Flawiusz podaje 180 m |
| Podstawa | kwadrat o boku 180 m | dolna kondygnacja |
| Koszt budowy | 800 talentów | suma olbrzymia |
| Widoczność światła | ok. 55 km | 300 stadionów |
| Posąg na szczycie | Posejdon ok. 7 m | bóg mórz i oceanów |
System świetlny i zaplecze techniczne
Na górnej kondygnacji po zmroku rozpalano ogień. Opał transportowały osły oraz tragarze, a w niższych partiach konstrukcji znajdowała się winda ułatwiająca wciąganie paliwa. Budowlę wyposażono również we własną cysternę na słodką wodę.
Światło odbijano za pomocą metalowych luster, dzięki czemu było widoczne z odległości 300 stadionów, czyli około 55 kilometrów. Do dziś nie ma pewności, jak dokładnie działał ten system, lecz starożytni żeglarze uważali go za bardzo pomocny.
Źródła wiedzy o wyglądzie
Poza tekstami Strabona, Lukiana i Pliniusza istotny jest opis arabskiego geografa Abu Abd Allaha Muhammada Idrisiego z XI wieku. W 1962 roku włoski płetwonurek natrafił na dnie morza na kolumny, które zidentyfikowano jako pozostałości latarni. Znaleziska te poszerzyły wiedzę o konstrukcji, choć nadal wiele szczegółów pozostaje w sferze hipotez.
Jaką rolę pełniła latarnia przy porcie w Aleksandrii?
Głównym zadaniem budowli było ułatwienie nawigacji statkom wchodzącym do portu w Aleksandrii. Okolice wejścia do przystani były pełne skał i mielizn, więc wyraźny punkt świetlny pomagał w bezpiecznym manewrowaniu. W czasach, gdy żegluga przybrzeżna i nocna była znacznie trudniejsza niż dziś, taka pomoc miała olbrzymie znaczenie.
Aleksandria nie ograniczała się do funkcji handlowych. Działała tu Biblioteka Aleksandryjska, która w szczytowym okresie liczyła 700 tysięcy zwojów, oraz Muzejon – instytut badawczy uznawany za drugą uczelnię wyższą po Akademii Platońskiej. Monumentalna latarnia wpisywała się w ten sam klimat rozmachu i ambicji.
Równie ważna była funkcja reprezentacyjna. Aleksandrię w okresie hellenistycznym i rzymskim nazywano lampra kai lamprotate, czyli „świetna i najświetniejsza”. Budowla pełniła rolę podobną do tego, czym obecnie są Burdż Chalifa dla Dubaju czy One World Trade Center dla Nowego Jorku – widocznym symbolem potęgi i wizytówką miasta.
Jak latarnia uległa zniszczeniu?
Przez stulecia budowla przechodziła liczne kryzysy. Uszkodzono ją między innymi podczas zdobywania Aleksandrii przez Cezara, a następnie odnawiano za cesarzy Klaudiusza i Nerona. Kolejne trzęsienia ziemi w IV i X wieku mocno naruszyły konstrukcję.
Trzęsienia ziemi i przebudowy
W IX wieku dolna część obiektu została zaadaptowana na meczet o nietypowej orientacji, biegnącej wzdłuż osi północ-południe. Późniejsze wstrząsy z lat 1261 i 1303 pogłębiły zniszczenia. Ostateczny cios zadało trzęsienie ziemi z 1326 roku, które zepchnęło pozostałości do morza.
Co pozostało na fundamentach?
W 1477 lub 1480 roku sułtan Mameluków Kajtbaj wzniósł na fundamentach latarni fort, znany dziś jako Fort Kajtbaj. Obecnie w tym miejscu działa muzeum morskie. Pozostałe fragmenty starożytnej konstrukcji wciąż spoczywają pod wodą, nieopodal wejścia do portu.
Ciekawostki o latarni morskiej na Faros
Wokół tej budowli narosło wiele interesujących faktów i legend. Wśród ciekawostek związanych z tą budowlą warto wymienić:
- Niektórzy historycy przypuszczają, że pomysł budowy mógł pochodzić od Aleksandra Wielkiego.
- Projektant ukrył własną inskrypcję pod warstwą tynku, licząc na to, że po latach ona się odsłoni.
- Od nazwy wyspy Faros pochodzą określenia latarni morskiej w językach romańskich: francuskie phare, włoskie i hiszpańskie faro, portugalskie farol oraz greckie faros.
- Najwyższa współczesna latarnia morska, Jeddah Light w Dżuddzie, mierzy 133 metry – możliwe, że starożytna budowla była od niej wyższa.
- W miejscowości Taposiris Magna, oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów od Aleksandrii, znaleziono pomniejszoną replikę latarni z czasów Ptolemeusza II.
- Legenda głosi, że Ptolemeusz II zamknął w budowli 72 uczonych, aby niezależnie przetłumaczyli Stary Testament.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Kiedy i przez kogo wzniesiono latarnię na wyspie Faros?
Budowę zlecił Ptolemeusz I w III wieku p.n.e., a obiekt oddano do użytku około 279 roku p.n.e. za panowania jego syna Ptolemeusza II.
Kto zaprojektował latarnię i jaka jest znana anegdota z tym związana?
Autorem projektu był Sostratos z Knidos, który ukrył swoje imię pod warstwą tynku licząc, że zostanie odkryte po latach. Po złuszczeniu tynku odsłonięto inskrypcję z jego nazwiskiem.
Jak wyglądała konstrukcja i jakie miała wymiary?
Podstawa miała kształt kwadratu o boku 180 m, wyżej były kondygnacje czterokątne, prawdopodobnie ośmiokątne i okrągłe, a na szczycie stał posąg Posejdona około 7 m. Wysokość ocenia się na 115–120 m, choć Józef Flawiusz podawał 180 m.
W jaki sposób świeciło światło latarni i jak daleko je widać?
Na najwyższej kondygnacji rozpalano ogień, a światło wzmacniano metalowymi lustrami, co umożliwiało dostrzeżenie go z około 55 kilometrów. Dokładny mechanizm działania luster pozostaje niepewny.
Jaką funkcję pełniła latarnia dla portu w Aleksandrii?
Głównie ułatwiała nawigację i bezpieczne wchodzenie do portu w rejonie niebezpiecznych skał i mielizn. Była też symbolem prestiżu miasta i elementem reprezentacyjnym.
Co doprowadziło do zniszczenia latarni i co stoi dziś na jej fundamentach?
Stopniowo niszczyły ją trzęsienia ziemi oraz wcześniejsze uszkodzenia i przebudowy; ostatecznie ruiny osunęły się do morza po trzęsieniu w 1326 roku. Na fundamentach wzniesiono w XV wieku fort Kajtbaj, gdzie dziś działa muzeum morskie.
Jakie odkrycia archeologiczne potwierdzają istnienie latarni?
W 1962 roku nurkowie odnaleźli pod wodą kolumny identyfikowane jako pozostałości latarni, co dostarczyło dodatkowych informacji o jej konstrukcji. Mimo to wiele szczegółów nadal pozostaje hipotetycznych.
