Najstarsze miasto w Polsce – które z nich zasługuje na ten tytuł?

Odpowiedź na pytanie, które miasto w Polsce jest najstarsze, zależy od przyjętego kryterium. Formalnie tytuł ten przypada Złotoryi, która otrzymała prawa miejskie przed 1211 rokiem, lecz tradycja historyczna i wcześniejsze źródła bardzo często wskazują na Kalisz. Artykuł wyjaśnia te rozbieżności i przedstawia najważniejszych kandydatów do tego miana.

Czym właściwie jest miasto i dlaczego definicja ma znaczenie?

Pojęcie miasta w dzisiejszym rozumieniu wiąże się z zagęszczoną zabudową, zróżnicowaną strukturą społeczną oraz zajęciami pozarolniczymi – handlem, rzemiosłem i usługami. Taka charakterystyka, którą podaje Encyklopedia PWN, odróżnia ośrodek miejski od wsi, ale nie wystarcza, by wskazać jeden moment narodzin najstarszego ośrodka.

W ocenie dawnych osad ważny był także charakter zabudowy i układ urbanistyczny. Wyróżnikiem bywały miejskie świątynie lub fortyfikacje, których wzniesienie wymagało większego wysiłku społecznego. Obecność wału obronnego, targów i zwartej zabudowy potrafiła odróżnić rozwijający się ośrodek od okolicznych wsi.

Jeszcze starsze są osady obronne o charakterze protomiejskim, takie jak Biskupin. Jego budowę datuje się na VIII wiek p.n.e., a pozostałości odkryto przypadkowo w 1933 roku, gdy obniżył się poziom wody w jeziorze Biskupińskim. To pokazuje, że pytanie o najstarsze miasto trzeba zawsze wiązać z wybraną definicją.

Jakie miasta lokowano jako pierwsze w Polsce?

Od XIII wieku na ziemiach polskich zaczęto stosować prawo niemieckie, które regulowało funkcjonowanie miast na wzór ośrodków Europy Zachodniej. Dokument zwany aktem lokacyjnym nadawał osadzie przywileje i odrębny ustrój. W całym XIII stuleciu na ziemiach piastowskich oraz Pomorzu Gdańskim lokowano około 230 miast, z czego 128 na Śląsku.

Najczęściej wybierano prawo magdeburskie, którego znakiem był prostokątny rynek z odchodzącymi od niego ulicami. Wykształciło ono odmiany w postaci prawa średzkiego oraz prawa chełmińskiego, opracowanego przez Krzyżaków. Na ziemiach polskich budowano także miasta na prawie poznańskim, a na Mazowszu funkcjonowało prawo książęce. Z kolei prawo lubeckie dominowało w miastach nadbałtyckich, gdzie zamiast rynku centralnym punktem stawała się długa ulica handlowa.

Biorąc pod uwagę daty wystawienia przywilejów lokacyjnych, dziesięć najstarszych miast w Polsce układa się następująco:

• Złotoryja – przed 1211 r.
• Lwówek – przed 1217 r.
• Opole – przed 1217 r.
• Racibórz – ok. 1217 r.
• Leśnica – 1217 r.
• Sobótka – 1221 r.
• Cieszyn – przed 1223 r.
• Środa Śląska – przed 1223 r.
• Nysa – 1223 r.
• Ujazd – 1223 r.

Prawo flamandzkie i najwcześniejsze lokacje

Najstarsze miasta na ziemiach polskich nie były lokowane na prawie magdeburskim ani lubeckim, lecz na prawie flamandzkim. Wynikało to z napływu kolonistów z Flandrii i Frankonii. Złotoryja uzyskała swój przywilej przed 1211 rokiem, a niedługo później podobny status otrzymał Lwówek – przed 1217 rokiem.

Miasta nad Bałtykiem i prawo lubeckie

W pasie nadmorskim popularność zdobyło prawo lubeckie. Miasta takie jak Szczecin, Gdańsk i Elbląg miały zamiast prostokątnego rynku wydłużoną ulicę, która pełniła funkcję placu handlowego. Ich związki ze Związkiem Hanzeatyckim dodatkowo kształtowały odmienny model rozwoju.

Grody słowiańskie i protomiasta – wcześniej niż lokacja

Zanim pojawiły się formalne lokacje, od X wieku powstawały grody słowiańskie. Część z nich miała podgrodzia, zwane suburbium, z których z czasem rozwijały się protomiasta. Wał obronny i obecność kupców oraz rzemieślników odróżniały takie ośrodki od zwykłych osad wiejskich.

Gall Anonim wymienił sześć miejscowości, które nazywał „głównymi siedzibami Królestwa”. Były to Gniezno, Poznań, Wrocław, Sandomierz, Kraków i Płock. Używał wobec nich łacińskich terminów civitas lub urbs, czyli „miasto”.

Według badaczy Henryka Samsonowicza i Marii Boguckiej w XII wieku, za panowania Bolesława Krzywoustego, istniało pięć głównych miast:

• Kraków
• Wrocław
• Wolin
• Gniezno
• Kołobrzeg

Liczba ludności wymienionych ośrodków szacowana jest na 4–5 tysięcy mieszkańców. Wyjątkowo silnie rozwijał się Wolin, którego populacja według części badaczy mogła sięgać nawet 10 tysięcy.

Wolin

Wolin przeżywał największy rozkwit od X do połowy XI wieku. Był znany przede wszystkim jako ośrodek handlu dalekosiężnego, a jego drewniana zabudowa i pomosty tworzyły specyficzny układ przestrzenny. Mieszko I podjął próbę podporządkowania sobie tego bogatego ośrodka, ale polskie panowanie na wyspie nie trwało długo.

Kraków

Kraków rozwijał się wokół wzgórza wawelskiego, gdzie jeszcze w IX wieku istniało centrum hipotetycznego Państwa Wiślan. W XII wieku miasto wyróżniało się najbardziej intensywnie akumulowaną kamienną architekturą romańską w tej części Europy, a porównywalna z nim była jedynie czeska Praga.

Kalisz czy Złotoryja? Kontrowersje wokół tytułu

W powszechnej świadomości najczęściej pada nazwa Kalisz. Już Jan Długosz nazwał go najstarszym miastem polskim, a tradycja sięga jeszcze dalej – do II wieku n.e., gdy geograf Ptolemeusz z Aleksandrii umieścił na mapie Europy miejscowość Calisia przy bursztynowym szlaku.

Nie ma jednak zgody co do tego, czy starożytna Calisia leżała w miejscu dzisiejszego Kalisza. Brakuje jednoznacznych dowodów archeologicznych na dużą osadę z tego okresu, a językoznawcy wywodzą nazwę od prasłowiańskiego słowa kał, oznaczającego bagno. Sam Kalisz jako gród rozwijał się od IX wieku, a prawa miejskie otrzymał dopiero pomiędzy 1253 a 1260 rokiem od Bolesława Pobożnego. Akt odnowił w 1282 roku książę Przemysł II.

Po przeniesieniu w 1233 roku przez Henryka Brodatego środek osady przesunął się z Zawodzia na północ. Nową centralną część tworzyły dwie podłużne ulice handlowe przecięte mniejszymi uliczkami, a prostokątny rynek pozostawał największą otwartą przestrzenią. Taki układ przetrwał w formie zbliżonej do dzisiejszej.

Formalne pierwszeństwo należy do Złotoryi, której przywilej wystawiony przez Henryka I Brodatego w 1211 roku jest najstarszym udokumentowanym przypadkiem nadania praw miejskich na Śląsku. Miasto zawdzięczało swój początek wydobyciu złota, a jego pierwotna nazwa „Aurum” nawiązywała do żółtego kruszcu.

Formalnie najstarszym miastem w Polsce według aktu lokacyjnego jest Złotoryja, która otrzymała prawa miejskie przed 1211 rokiem. Tradycja historyczna i źródła starożytne każą jednak brać pod uwagę także Kalisz.

Najstarsze miasta Polski według aktu lokacyjnego – zestawienie

Poniższa tabela porządkuje najwcześniejsze udokumentowane lokacje na ziemiach polskich według różnych kryteriów. Pokazuje, że w zależności od przyjętej definicji zmienia się nie tylko lider, ale i cała perspektywa na dzieje polskich miast.