Kaplica Czaszek w Czermnej – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kaplica Czaszek w Czermnej to barokowy grobowiec-mauzoleum, którego ściany i sufit pokrywa około 3 tysięcy ludzkich czaszek i piszczeli, a w krypcie spoczywa dalsze 21–30 tysięcy szczątków. Zwiedzanie odbywa się z przewodnikiem od wtorku do niedzieli, a bilet normalny kosztuje 10 zł. Poznaj historię tego wyjątkowego zabytku oraz praktyczne informacje o dojeździe i godzinach otwarcia.

Gdzie znajduje się Kaplica Czaszek?

Obiekt sakralny wznosi się w Czermnej, która jest dzielnicą Kudowy-Zdroju, około kilometra na północ od centrum uzdrowiska. Kaplica położona jest w dolinie rzeki Czermnicy, na terenie parafii św. Bartłomieja Apostoła. Sam adres de facto to ulica Tadeusza Kościuszki 54, choć formalnie w rejestrze zabytków nie przypisano ulicy.

Dojazd samochodem prowadzi przez ulicę Jana Pawła II wzdłuż parku zdrojowego, a następnie ulicą Tadeusza Kościuszki. Pod parafią znajduje się bezpłatny parking, na którym zwykle można znaleźć kilka wolnych miejsc. Osoby poruszające się pieszo mogą dotrzeć z parku zdrojowego ulicą Stanisława Moniuszki w około 15 minut.

Sam obiekt mieści się pomiędzy kościołem pod wezwaniem św. Bartłomieja a wolnostojącą dzwonnicą. Wejście na teren prowadzi przez cmentarz parafialny, gdzie kamienne drogowskazy kierują w stronę żwirowej ścieżki. W pobliżu kaplicy działa kasa biletowa, a w okolicy funkcjonują także inne miejsca postojowe – płatny parking przy ulicy Kościuszki oraz bezpłatny przy ulicy Moniuszki.

Historia i geneza powstania

Kaplica Czaszek została zbudowana w latach 1776–1784 z inicjatywy księdza Wacława Tomaszka, czeskiego proboszcza parafii w Czermnej. Inspiracją dla duchownego miała być podróż do Rzymu i wizyta w tamtejszych katakumbach, po których zapragnął stworzyć ich miniaturę na ziemi kłodzkiej.

Bezpośrednim impulsem do budowy było odkrycie w 1776 roku płytko zakopanych ludzkich czaszek i kości w skarpie obok dzwonnicy.

Do prac przy wydobywaniu i porządkowaniu szczątków proboszcz zaangażował grabarza J. Langera oraz kościelnego J. Schmidta. Kości pochodziły głównie z ofiar wojny trzydziestoletniej z lat 1618–1648, wojny siedmioletniej prowadzonej w latach 1756–1763 oraz epidemii cholery, które w XVII i XVIII wieku rutynowo dziesiątkowały lokalną ludność.

Budowę wspomagał Leopold von Leslie, a prace przy wystroju kaplicy trwały aż do 1804 roku. Ksiądz Tomaszek i grabarz Langer gromadzili szczątki przez blisko 20 lat, przeszukując okolice Kudowy, Dusznik i Polanicy. Obaj zdecydowali, by ich własne kości po śmierci również spoczęły w tym miejscu. Proboszcz zmarł w 1804 roku i zgodnie z wolą jego szczątki trafiły do wnętrza świątyni.

Ceny biletów i godziny zwiedzania

Wstęp do Kaplicy Czaszek jest płatny, a uzyskane środki przeznacza się na remonty i konserwację obiektu. Wejście odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, a grupy zwiedzających liczą około 10 osób. Cała wizyta trwa od 15 do 20 minut.

Aktualny cennik przedstawia się następująco:

Godziny otwarcia zmieniają się w zależności od miesiąca. Ostatnie wejście do środka następuje zawsze na 15 minut przed zamknięciem.

• maj – czerwiec: 9:00 – 17:30
• lipiec – wrzesień: 9:30 – 17:00
• październik: 10:00 – 17:00
• listopad – kwiecień: 10:00 – 16:00

Zwiedzanie możliwe jest od wtorku do niedzieli, natomiast w poniedziałki obiekt pozostaje zamknięty. Kasa biletowa mieści się naprzeciwko budynku kaplicy. Jeśli drzwi kasy są zamknięte w godzinach otwarcia, warto chwilę poczekać – obsługa może w tym czasie oprowadzać grupę wewnątrz.

Jak wygląda wnętrze kaplicy?

Wnętrze świątyni robi ogromne wrażenie, mimo niewielkiej powierzchni. Ściany oraz sklepienie pokrywa około 3 tysięcy ciasno ułożonych, bielonych i impregnowanych czaszek oraz kości ludzkich. Dalsze 20–30 tysięcy szczątków spoczywa w krypcie pod podłogą, a w szklanym otworze można zobaczyć stosy kości znajdujące się poniżej.

Na ścianie głównej znajduje się skromny ołtarz z barokowym krucyfiksem. Leżą na nim wyeksponowane czaszki osób bezpośrednio związanych z powstaniem tego miejsca – księdza Tomaszka, grabarza Langera oraz wójta Czermnej i jego małżonki. Pokazuje się tam również kość udową mężczyzny o wzroście około 2 metrów, prawdopodobnie Szweda, a także źle zrośniętą kość kończyny.

W kaplicy eksponowana jest między innymi czaszka sołtysa Martinca, rozstrzelanego przez Prusaków podczas wojny siedmioletniej, oraz czaszka jego żony, która zginęła próbując zasłonić męża własnym ciałem.

Wśród warstw kości i czaszek ustawiono dwie drewniane rzeźby aniołów. Jeden trzyma trąbkę z napisem „Powstańcie z martwych”, drugi wagę z inskrypcją „Pójdźcie pod sąd”. Przewodnik podczas zwiedzania opowiada o losach pochowanych tu ludzi, przedstawia historię powstania obiektu oraz wyjaśnia znaczenie poszczególnych eksponatów. We wnętrzu obowiązuje zakaz fotografowania i filmowania.

Na co zwrócić uwagę w otoczeniu?

Kaplica Czaszek nie jest jedynym zabytkiem wartym uwagi na terenie parafii. Tuż obok głównego wejścia do kościoła znajduje się replika całunu turyńskiego oraz kamienny krzyż z napisem „Krzyż Naszą Nadzieją”. Sam kościół św. Bartłomieja pochodzi z XVII wieku i reprezentuje styl barokowy.

Z prawej strony świątyni wznosi się zabytkowa dzwonnica z 1603 roku, w której ścianach umieszczono tarczę zegara oraz bogato zdobione ornamenty z kolorowych płytek. Całość otacza cmentarz parafialny ze żwirową ścieżką prowadzącą do kaplicy. Część tamtejszych grobowców wzniesiono w XIX wieku, a w murach okalających cmentarz umieszczono epitafia z tego samego okresu.

Przed wejściem do kaplicy stoi pomnik z trójjęzycznym napisem w języku polskim, czeskim i niemieckim: „Ofiarom wojen ku upamiętnieniu, a żywym ku przestrodze 1914”. Obiekt jest jednym z zaledwie trzech tego typu ossuariów w Europie – podobne miejsca znajdują się w Rzymie oraz w Kutnej Horze w Czechach. Kaplica figuruje w rejestrze zabytków pod numerem 693 z 10 maja 1960 roku.

Zasady zachowania podczas wizyty

Miejsce ma charakter sakralny i pełni funkcję zbiorowego grobowca, dlatego zwiedzający proszeni są o zachowanie ciszy oraz odpowiedni strój. Zmarłym należy się szacunek, a obsługa zwraca uwagę na powagę tego miejsca. Raz do roku, o północy z 14 na 15 sierpnia, w kaplicy odprawiana jest Msza święta za spoczywających w niej ludzi oraz za zmarłych wskutek nieuleczalnych chorób i nieszczęśliwych wypadków.

Ze względu na niewielkie wymiary wnętrza, grupy wchodzą do środka stopniowo. Jeśli poprzednia tura jeszcze trwa, trzeba poczekać na swoją kolej przed wejściem. Warto zarezerwować na wizytę około 20 minut, nie licząc czasu oczekiwania w sezonie turystycznym.