Posąg Zeusa w Olimpii – historia, opis, ciekawostki

Posąg Zeusa w Olimpii powstał w latach 437–432 p.n.e., mierzył około 13 metrów i był wykonany z kości słoniowej oraz złota. To zaginione dzieło Fidiasza przez blisko 800 lat zdobiło świątynię w Olimpii. W artykule znajdziesz historię, opis i ciekawostki.

Dlaczego posąg Zeusa zaliczono do cudów starożytnego świata?

Monumentalna figura siedzącego boga robiła tak ogromne wrażenie, że w 225 roku p.n.e. pisarz Antypater z Sydonu i matematyk Filon z Bizancjum umieścili ją na liście siedmiu cudów starożytnego świata. Obok niej w kanonie znalazły się między innymi Wielka Piramida w Gizie należąca do Cheopsa, Wiszące Ogrody w Babilonie i Latarnia Morska w Aleksandrii.

Świątynia w Olimpii przyciągała pielgrzymów z całego greckiego świata, a wizerunek Zeusa z czasem zaczął pojawiać się na monetach z Elidy. Geograf Strabon pisał w I wieku n.e., że

gdyby Zeus wstał, jego głowa przebiłaby dach świątyni.

Kim był Fidiasz?

Fidiasz urodził się w Atenach około 500 roku p.n.e. i uchodził za jednego z najwybitniejszych rzeźbiarzy swojej epoki. Historycy przyjmują, że żył w latach 490–430 p.n.e. Prawdopodobnie walczył w bitwie pod Salaminą lub Platejami przeciwko Persom.

Jego sławę wykorzystał Kimon, bogaty ateński polityk i wojskowy, który wybrał go do budowy pomnika zwycięstwa pod Maratonem w Delfach. Wcześniej Fidiasz stworzył również inne znane realizacje:

• Atena Promachos – posąg wolnostojący, którego hełm widzieli żeglarze wpływający do Pireusu,
• Atena Partenos – figura chryzelefantynowa ustawiona w Partenonie,
• pomnik zwycięstwa pod Maratonem w Delfach,
• Posąg Zeusa w Olimpii – dzieło zlecone po przybyciu do sanktuarium.

W Atenach wybuchł skandal związany z oskarżeniem Fidiasza o defraudację złota przeznaczonego na posąg Ateny Partenos. Część badaczy uważa, że był to atak polityczny, ponieważ rzeźbiarz należał do otoczenia Peryklesa. Rada sanktuarium w Olimpii przyjęła artystę, co odebrano jako dowód zaufania.

Jak powstawała rzeźba w technice chryzelefantyny?

Do budowy posągu zastosowano chryzelefantynę – technikę łączącą kość słoniową i złoto na drewnianym rdzeniu. Kość słoniowa jest materiałem trudnym w obróbce. Pauzaniasz twierdził, że Fidiasz podgrzewał płytki z kłów słonia, aby je zmiękczyć, inne przekazy wspominają o zwilżaniu octem lub piwem.

Prace prowadzono w dwupiętrowym warsztacie naprzeciw świątyni. Do dziś zachował się fragment naczynia z napisem ΦEIΔIO EIMI, czyli „należę do Fidiasza”. Statua powstawała w częściach, bo podłoga warsztatu nie wytrzymałaby ciężaru całości.

Chryzelefantyna łączyła płyty z kości słoniowej, złote elementy i drewniany rdzeń, tworząc monumentalne, lśniące wizerunki bóstw.

Jak wyglądał Zeus na tronie?

Najwięcej szczegółów o wyglądzie rzeźby zawdzięczamy Pauzaniaszowi, który odwiedził Olimpię około 160 roku n.e. Z jego relacji wynika, że centralna postać miała poważne i dostojne oblicze. Wysokość figury opisywał też Kallimach z Cyreny, według którego przekraczała ona 13 metrów.

W opisie Pauzaniasza pojawiły się następujące elementy:

• wieniec z gałązek oliwnych na głowie boga,
• złoty płaszcz zwieszony z lewego ramienia,
• posąg bogini Nike w prawej dłoni,
• berło ozdobione metalami i orłem w lewej dłoni.

Tron wykonano z drewna cedrowego wykładanego hebanem, złotem i kamieniami szlachetnymi. Przed rzeźbą umieszczono basen o powierzchni 6,5 m², wyłożony ciemnym wapieniem i wypełniony oliwą z oliwek. Oliwa chroniła kość słoniową oraz drewniane wnętrze przed wilgocią, a odbicie w tafli sprawiało, że bóg wydawał się jeszcze większy. Klemens Aleksandryjski wspominał też napis „Pantarkes jest piękny” umieszczony na palcu Zeusa.

Jak oświetlano posąg?

Do dziś trwają spory o to, w jaki sposób światło padało na twarz Zeusa. Lampy i pochodnie raczej nie były głównym źródłem. Badania z użyciem ultrafioletu i laserów sugerują, że dach mógł mieć cienkie, półprzezroczyste marmurowe płytki na drewnianej ramie. Dzięki nim do wnętrza świątyni docierało rozproszone światło dzienne przez cały dzień.

Jak zbudowano świątynię Zeusa w Olimpii?

Świątynia Zeusa w Olimpii powstała w latach 470–456 p.n.e. w centralnej części sanktuarium, zwanej Altis. Była to wówczas największa świątynia na Peloponezie, wzniesiona w porządku doryckim. Całe stanowisko archeologiczne w Olimpii wpisano w 1989 roku na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Gmach miał 20 metrów wysokości. Na krepidomie ustawiono 6 kolumn od frontu, 6 z tyłu i 13 po bokach. Kolumny z wapienia pokrytego białym stiukiem mierzyły ponad 10 metrów, a ich średnica przy bazie wynosiła 2,25 metra. Budowla dzieliła się na pronaos, cellę i opistodomos.

Co przedstawiały frontony świątyni?

Na frontonie wschodnim ukazano scenę przed pojedynkiem Pelopsa z Ojnomaosem, nadzorowanym przez Zeusa. Pelops przekupił woźnicę Myrtilosa, by uszkodził rydwan rywala. Fronton zachodni przedstawiał walkę Lapitów z centaurami podczas wesela Pejritoosa.

Figury frontonów wykonano z marmuru z Paros. Podczas trzęsienia ziemi w 374 roku p.n.e. ucierpiała fasada wschodnia. Trzy zniszczone figury kobiet zastąpiono wówczas rzeźbami z marmuru z Pentelejkonu.

Jakie sceny znalazły się na metopach?

Nad wejściami do pronaosu i opistodomosu umieszczono dwanaście metop z pracami Heraklesa. Przedstawiały między innymi lwa nemejskiego, hydrę lernejską, dzika erymantejskiego i ptaki stymfalijskie. Wszystkie rzeźby utrzymano w stylu surowym. Odrestaurowane fragmenty trafiły do Muzeum Archeologicznego w Olimpii, a część metop do Luwru.

Co wiadomo o losach posągu i jego skali?

W 391 roku n.e. cesarz Teodozjusz I zakazał pogańskich kultów, a sanktuarium w Olimpii zaczęło podupadać. Około 420 roku rzeźbę miano przewieźć do Konstantynopola, ówczesnej stolicy Cesarstwa Wschodniorzymskiego. Tam najprawdopodobniej spłonęła podczas pożaru w 426 lub 475 roku n.e.

Wcześniej, według legendy, cesarz Kaligula chciał zabrać posąg do Rzymu. Gdy robotnicy przystąpili do demontażu, miał się rozlec potężny śmiech boga i zawalił się sufit. Nie zachował się żaden oryginalny rysunek rzeźby. Za swobodne nawiązanie do olimpijskiego dzieła bywa uznawany przechowywany w Ermitażu posąg Jowisza z drugiej połowy I wieku n.e., mający niespełna 3,5 metra wysokości z cokołem. Wykonano go z marmuru, drewna i gipsu, a znaleziono w ruinach willi cesarza Domicjana.

Żaden oryginał ani wierna kopia posągu Zeusa nie przetrwały do naszych czasów – jedynym śladem są rewersy monet z Elidy i opisy starożytnych autorów.

Pod względem gabarytów starożytne dzieło znacząco ustępuje współczesnym budowlom. Porównanie wygląda następująco:

Mimo różnicy skali to właśnie chryzelefantyna oraz ogromne ilości złota i kości słoniowej czyniły posąg Zeusa wyjątkowym. Współczesne monumenty powstają głównie z betonu, stali lub miedzi, a żaden z nich nie odwzorowuje tej samej techniki.