Kościół Pokoju w Jaworze – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Kościół Pokoju w Jaworze to jeden z dwóch zachowanych Kościołów Pokoju na Dolnym Śląsku i najcenniejszy zabytek miasta. Drewniana świątynia ewangelicka z lat 1654–1655 może pomieścić około 6000 wiernych, a od 2001 roku znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. W artykule znajdziesz najważniejsze informacje o historii, zwiedzaniu, biletach oraz ciekawostkach związanych z tym miejscem.

Czym są Kościoły Pokoju i skąd wzięła się ich nazwa?

Korzenie tych budowli sięgają pokoju westfalskiego z 1648 roku, który zakończył wyniszczającą wojnę trzydziestoletnią. Katolicki cesarz Ferdynand III Habsburg, pod wpływem protestanckiej Szwecji, zgodził się, aby śląscy luteranie wznieśli trzy kościoły w Głogowie, Jaworze i Świdnicy. Nazwa Kościoły Pokoju pochodzi właśnie od traktatu, który kończył konflikt religijny w tej części Europy.

Warunki postawione przez cesarskich urzędników były jednak bardzo surowe. Budowle musiały stanąć poza murami miejskimi, w odległości strzału armatniego, wyłącznie z nietrwałych materiałów – drewna, gliny, słomy i piasku. Nie mogły mieć wieży ani dzwonów, a czas budowy ograniczono do jednego roku. Mimo tych ograniczeń wrocławski architekt Albrecht von Saebisch zaprojektował jedne z największych drewnianych kościołów w Europie.

Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy to największe w Europie obiekty sakralne zbudowane w konstrukcji szkieletowo-reglowej.

Trzeci z kościołów, głogowski, nie przetrwał próby czasu. Spłonął w 1758 roku i do dziś można podziwiać wyłącznie świątynie w Jaworze oraz Świdnicy.

Historia jaworskiej świątyni

Reformacja dotarła do Jawora bardzo wcześnie. Już w 1525 roku pierwszy ewangelicki kaznodzieja Samuel Frenzel głosił kazania w kościele św. Marcina. Z czasem stosunki między katolikami a ewangelikami stawały się coraz trudniejsze, a wojna trzydziestoletnia przyniosła represje i poważne straty dla miasta oraz regionu. Po zawarciu pokoju westfalskiego delegacja jaworskich ewangelików uzyskała zgodę cesarza na budowę własnej świątyni.

Kamień węgielny i pierwsze lata

Kamień węgielny położono 24 kwietnia 1654 roku. Nad pracami czuwał zespół w składzie Albrecht von Saebisch oraz Andreas Kaemper. Konstrukcja była gotowa już 30 września 1654 roku, a całość konsekrowano 23 grudnia 1655 roku. Uroczystego poświęcenia dokonał ksiądz Christian Hoppe.

Świątynia otrzymała formę trójnawowej bazyliki o konstrukcji szachulcowej. Liczy 43,5 metra długości, 14 metrów szerokości i 15,7 metra wysokości, a jej powierzchnia wynosi około 1180 m². Dzięki czterem kondygnacjom empor obiekt może pomieścić około 6000 osób.

Losy parafii po 1945 roku

Pod koniec II wojny światowej wspólnota ewangelicka w Jaworze mocno podupadła. Ostatnimi duchownymi przed 1945 rokiem byli proboszcz Martin Roye oraz ksiądz Menzel. W latach 50. XX wieku parafia liczyła jeszcze około 1500 wiernych, ale liczba ta systematycznie malała. W 1984 roku zniknęła ze spisu parafii ewangelickich.

Reaktywacja nastąpiła w 1991 roku. Przeprowadzono wówczas szeroko zakrojone prace rekonstrukcyjne, które trwały ponad dziesięć lat. Efektem tych działań było wpisanie obiektu na listę UNESCO w 2001 roku, a w 2017 roku uznanie go za pomnik historii.

Jak zaplanować zwiedzanie?

Kościół Pokoju w Jaworze znajduje się pod adresem Park Pokoju 2, około 650 metrów od jaworskiego Rynku. Samo miasto położone jest 26 kilometrów od Legnicy i 70 kilometrów od Wrocławia. Zwiedzanie trwa zwykle od 20 do 40 minut, choć wielu turystów spędza we wnętrzu znacznie więcej czasu.

Godziny otwarcia w sezonie letnim i zimowym

Obiekt jest otwarty dla turystów przez cały rok. Od 1 kwietnia do 31 października można go odwiedzać od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00–17:00, a w niedziele i święta kościelne od 12:00 do 17:00. W okresie zimowym zwiedzanie wymaga wcześniejszego uzgodnienia.

Ceny biletów są zróżnicowane. Bilet normalny kosztuje 20 zł, ulgowy 10 zł, a bilet rodzinny 2+2 – 50 zł. Nabożeństwa odbywają się w niedziele i święta o godzinie 11:00.

Prezentacja audio i lista języków

W cenie biletu można odsłuchać nagranie, które w skrócie opowiada historię świątyni i jej wyposażenia. Cała prezentacja trwa około 15 minut. Dla grup istnieje również możliwość skorzystania z usług przewodnika.

Prezentacja dźwiękowa dostępna jest między innymi w językach:

• polskim,
• niemieckim,
• angielskim,
• holenderskim,
• włoskim,
• hiszpańskim,
• francuskim,
• rosyjskim,
• szwedzkim,
• portugalskim,
• japońskim.

Dojazd, parking i położenie

W okolicy świątyni znajduje się parking przy ulicy 1 Maja, a dodatkowe miejsca postojowe są dostępne przy Placu Wolności. Autokary mogą skorzystać z zatoczki przy ulicy Wyszyńskiego. Spacer z Rynku w Jaworze zajmuje kilka minut, a kościół leży na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego, obecnie zwanego Parkiem Pokoju.

Co skrywa wnętrze?

Wnętrze robi ogromne wrażenie, bo mimo surowych warunków budowy jest bogato zdobione. Znajdujące się tu elementy barokowego wyposażenia powstały w drugiej połowie XVII wieku i do dziś zachowały się w bardzo dobrym stanie.

Ołtarz, ambona i chrzcielnica

Centralne miejsce zajmuje ołtarz główny o wysokości ponad 9 metrów, pochodzący z 1672 roku. Jest on dziełem rzeźbiarza Michała Schteudnera. Na uwagę zasługuje także barokowa ambona z 1670 roku, wykonana przez legnickiego mistrza Matthausa Knotte. Jej podstawa ma formę anioła trzymającego Ewangelię. Nieco starsza jest chrzcielnica z 1656 roku.

Empory, malowidła i loże rodzinne

Wokół wnętrza rozmieszczono cztery kondygnacje empor. Na drugiej i czwartej znajdują się sceny biblijne – 71 obrazów ze Starego Testamentu i 72 przedstawienia z Nowego Testamentu. Parapety pozostałych empor zdobią herby rodów szlacheckich, godła cechowe oraz pejzaże z zamkami. Nad malowidłami pracował Georg Flegel z Kowar.

Bardzo cenne są także loże rodzinne. Dwa najbardziej wpływowe rody z okolic Jawora – von Hochberg oraz von Schweinitz – miały tu własne, bogato zdobione miejsca. Całość dopełnia kasetonowy sufit utrzymany w biało-niebieskiej kolorystyce.

Dlaczego Kościół Pokoju w Jaworze jest wyjątkowy?

Wraz ze świątynią w Świdnicy obiekt tworzy wpis seryjny UNESCO z 2001 roku. Łączna powierzchnia wpisu wynosi 0,23 ha, a strefy buforowe obejmują 12 ha. W uzasadnieniu podkreślono wyjątkowy akt tolerancji religijnej oraz pionierskie rozwiązania konstrukcyjne w architekturze drewnianej.

Pomimo sceptycyzmu wobec trwałości użytych materiałów, świątynia przetrwała do dziś i pozostaje żywym świadectwem dawnej ugody religijnej.

Od maja do września w kościele odbywają się Jaworskie Koncerty Pokoju. Do tej pory zorganizowano 67 koncertów, z czego 29 wykonali artyści zagraniczni. W zabytkowych wnętrzach występowały między innymi Poznańskie Słowiki, Chór Uniwersytetu Wrocławskiego Gaudium oraz Orkiestra Leopoldinum.

Na wieży wisi zespół trzech dzwonów z 1708 roku, któremu nadano imiona Wiara, Nadzieja i Miłość. Największy waży około 1400 kg, średni 750 kg, a najmniejszy 350 kg. Z kolei obecny prospekt organowy to rekonstrukcja z lat 2000–2005, przywracająca stan z 1855 roku, gdy instrument zbudował Adolph Lummert.